Miesiąc: Kwiecień 2021

Lalka lektura jest powieścią obyczajową do bólu, której nie trzeba bronić, gdyż broni się sam, a co więcej, sam atakuje, ukazując nam pasję, moc i serce tak wielkie, że mogło by ogarnąć całe nieszczęście świata, spętane miłością niszczącą i wyniszczającą, miłością, która obcina włosy Samsona i powala olbrzyma. Lalka to książka o upadku i podniesieniu się z niego, to przypowieść o tym, co może przydarzyć się kiedy rozum śpi…

Postacie krwiste jak befsztyk

Jakież to są postacie! Począwszy od tych pierwszoplanowych – Stanisława Wokulskiego, Rzeckiego, Izabeli Łęckiej, a na drugim planie i trzecim kończąc. Jak dużo w nich życia, ile prawdy. Cała klasa magnacka, cień tej dawnej,  skalana zaborami i śmieszna ze swoim dętym patriotyzmem, nastawiona na przetrwanie, ale i tak flekujaca nuworyszy i pusząca się wyliniałym  puchem. Istny majstersztyk opisowy! Dalej subiekci i owi właśnie nuworyszy,  baronowe nie z urodzenia ale z zamążpójścia, bezczelni studenci i smutne prostytutki, nadwiślańska biedota i jej slumsy. Wreszcie cały świat żydowskich interesów ze starozakonnymi – robiącymi swoje “geszefty” i Żydami spolszczonymi, idącymi nowymi drogami kapitału. Ileż w tym wszystkim dziewiętnastowiecznej prawdy i niezwykłego koloru epoki.

Hołd dla ślepej miłości

Nic dodać, nic ująć. Tak to właśnie Prus ułożył, cyzelując tą miłość Wokulskiego do Łęckiej, obracając ją w swoich pisarskich palcach, dopracowując w najmniejszym szczególe. I mimo, że z zimnym, niemal reporterskim realizmem ukazuje jej absurd i pełną anatomię upadku, to jednak w jakiś sposób składa jej hołd, tak jak składa się go wojownikowi, który padł od zabłąkanej kuli. Wokulski jest prowadzony jako postać szukająca celu, człowiek z przeszłością, także patriotyczną, który walkę o niepodległość porzucił dla budowania własnej potęgi. W końcu obłaskawiony przez carat, zapada się weń, gubiąc prawdziwy cel, tak jak gubi się bojkę ratunkową, której linka, nagle zsuwa się z dłoni. Kiedy udaje mu się wreszcie wypłynąć na powierzchnię, czeka tam już na niego Łęcka. 

Po czterdziestce człowiek ma…

…trochę z osła, trochę z lwa, chciałoby się zanucić. Ale tak właśnie mają się sprawy z Wokulskim. Dzisiaj powiedzielibyśmy, że dopadł go kryzys wieku średniego. Ale to nie do końca prawda. Bolesław Prus ukazał nam w swojej książce wiwisekcję utraty celu w życiu. Kiedy nie można już walczyć o wolność, Wokulski idzie w biznes, najpierw się bogato żeniąc (nie, nie z Łęcką), a później, gdy zostaje młodym, bogatym wdowcem, inwestuje pieniądze w interesy z carską armią. Cały czas czuje jednak pustkę, zaś Łęcka, ta ówczesna celebrytka, zimna jak stal i piękna jak gwiazda filmów dla dorosłych (ot, licencja poetyka, w czasach pani Izabeli nie znano jeszcze filmów), wydaje się dla Wokulskiego idealnym celem i wyzwaniem. Chciałoby się napisać, że panna Izabella zastawiła na Wokulskiego idealne sidła, ale to nieprawda, rzeczony, sam je na siebie zastawił!

Prus jak London


W postaci Stanisława Wokulskiego odnajduję jakąś analogię do Marina Edena. Obaj, wielkim wysiłkiem, wynoszą się ponad przeciętność. Dla obu inspiracją jest kobietą, która zamiast zapalić tą ostatnią, największą gwiazdę miłości, doprowadza ich do upadku. Edenowi się nie udaje, A Wokulski? Przeczytajcie, to się dowiecie!

 

Epoka pozytywizmu, która miała miejsce w drugiej połowie dziewiętnastego stulecia, to czas twórczości wielu wybitnych pisarzy, także na ziemiach polskich. Lew Tołstoj, Michaił Bułhakow i Fiodor Dostojewski w Europie, zaś w Polsce – Henryk Sienkiewicz, Eliza Orzeszkowa i Bolesław Prus. Szczególnie ten ostatni zasłynął wybitną powieścią opowiadającą o losach kupca Stanisława Wokulskiego, człowieka niezwykłego, romantyka i pozytywisty w jednym. Powieść “Lalka” na stałe weszła do kanonu najwybitniejszych dzieł literatury polskiej, a Stanisław Wokulski stał się postacią niemal kultową. Choć Lalka lektura (https://www.taniaksiazka.pl/ksiazka/lalka-boleslaw-prus) powstała już ponad sto lat temu, także współcześni uczniowie mają okazję poznać to dzieło – powieść napisana przez Bolesława Prusa jest jedną z lektur szkolnych.

“Lalka”, czyli dziewiętnasty wiek w kalejdoskopie

Choć “Lalka” powstała w drugiej połowie dziewiętnastego wieku, to zgrabnie i przystępnie przedstawia najważniejsze zjawiska i cechy charakterystyczne tego tak różnorodnego i obfitującego w ważne wydarzenia stulecia. W powieści Bolesława Prusa możemy zatem znaleźć i wątki typowo pozytywistyczne, to znaczy związane z koncepcją pracy u podstaw oraz pracy organicznej, jak i obszerne, barwne opisy uczuć bohaterów, co jest elementem typowym dla literatury pięknej z czasów epoki romantycznej. Ale to nie wszystko – powieść “Lalka” jest w dodatku okraszona pewną dozą humoru oraz odniesieniami do historii – to ostatnie zapewnia nam postać przyjaciela głównego bohatera (subiekta Ignacego Rzeckiego), który jest zagorzałym bonapartystą.

Choć powieść “Lalka” może przestraszyć swoją objętością, uczniowie nie powinni się tego obawiać. Powieść, mimo jej obszernych rozmiarów, czyta się szybko, a cała historia zachęca do refleksji. Lektura tej powieści to nie tylko szkolny obowiązek (znajomość lektury jest weryfikowana m.in. podczas matury), ale także przyjemność.

Autor “Lalki” – Aleksander Głowacki vel Bolesław Prus

Bolesław Prus (prawdziwe imię i nazwisko: Aleksander Głowacki) to żyjący w latach 1847-1912 polski pisarz, prozaik i twórca licznych nowel. Bolesław Prus był typowym przedstawicielem swojej epoki – pozytywizmu – której założenia starał się krzewić w znajdującej się pod zaborami Warszawie oraz całej Polsce. Do innych znanych powieści pisarza należą m.in. takie utwory, “Dusze w niewoli”, “Emancypantki”, “Faraon” (ta ostatnia została zekranizowana w 1965 roku przez wybitnego polskiego reżysera – Jerzego Kawalerowicza).

 

 

Lalka lektura ze strony www.taniaksiazka.pl autorstwa Bolesława Prusa jest jedną z tych lektur, którą zna niemalże każdy polski czytelnik. Większość z nas czytała ją w szkole podstawowej, kiedy nie rozumieliśmy jeszcze większości opisywanych w niej problemów. Dopiero po czasie, napotykając na przeciwności losu, często utożsamiamy się z bohaterami lektury. Każdy z nas zmienia się – jedni na lepsze, inni na gorsze. Stanisław Wokulski i inne postacie znane z lektury również zmieniali się na naszych oczach, a także byli świadkami wielu przemian: społecznych, kulturowych, politycznych i innych. Aby zrozumieć to, co chciał nam przekazać Prus, pisząc swoją powieść, musimy spojrzeć na problematykę poruszoną w utworze szerzej i otworzyć się na przemiany.

Skąd wziął się pomysł na “Lalkę”?

Początkowo fragmenty utworu ukazywały się w prasie pozytywistycznej w odcinkach. W pierwszym zamyśle autora tytuł utworu wyglądał zupełnie inaczej.  “Trzy pokolenia” to tytuł nawiązujący do występujących w powieści przedstawicieli trzech epok:

  • romantyzmu, którego reprezentantem był Rzecki;
  • pozytywizmu na czele z wynalazcą Ochockim;
  • epoki przejściowej, odnoszącej się do Stanisława Wokulskiego.

Dzisiaj znamy tę książkę pod tytułem “Lalka”, który Prus postanowił nadać swojej powieści po przeczytaniu w gazecie historii procesu sądowego o kradzieży lalki. Powszechnie krąży przekonanie, mówiące o tym, że tytuł odnosi się do głównej bohaterki- Izabeli Łęckiej, przypominającej pustą kukłę bez uczuć.

Dwie twarze Wokulskiego

Już od pierwszego spotkania z Wokulskim czytelnik może zauważyć, że bohater nie miał łatwego życia. Walka o wolność w Powstaniu Styczniowym, zsyłka na Sybir, rozterki wewnętrzne, nieszczęśliwa miłość i wiele innych problemów, z którymi musi się zmierzyć, kształtowały jego osobowość na kartach lektury. Sądząc po opisie relacji Wokulskiego z jego ojcem wiemy, w kogo na pewno nie chciał się zmienić- w bierną, sfrustrowaną, goniącą za pieniędzmi przeciętną jednostkę. Śledząc losy głównego bohatera możemy zauważyć, iż mimo trudnej sytuacji próbuje poprawić swój los- uczciwie pracuje i ciągle się uczy. Postać cechuje się romantycznymi postawami, połączonymi z pozytywistycznym, praktycznym podejściem do życia. Miłość do Izabeli Łęckiej odmieniła jego życie, był w stanie dla ukochanej zrobić wszystko. Jednocześnie nie zapominał o nieustannym poszerzaniu swojej wiedzy, pomagał ludziom i angażował się społecznie. Kiedy doznał zawodu miłosnego, zmienił się nie do poznania- planował popełnić samobójstwo, zamknął się w samotności aż w końcu zniknął bez śladu, co wywołało falę domysłów u innych bohaterów powieści.

Przemiany na kartach powieści

Czytając książkę, możemy bacznie śledzić walkę dwóch odmiennych światów- romantyków i pozytywistów. Bohaterowie o różnych charakterach nieustannie próbują dowieść swoich racji. Dla jednych ważniejsza jest miłość, dla innych pieniądze, a jeszcze inni stawiają na rozwój nauki. Przewracając kolejne karty powieści możemy śledzić losy, które spotkały szlachtę po represjach rosyjskich, jak kształtowały się nowe elity społeczeństwa polskiego i co było ważne dla ludzi w opisywanych czasach. Autor w sposób bardzo realistyczny opisał przemiany, zachodzące u członków społeczności szlacheckiej, która musiała zetknąć się z nową realnością. Prus opisuje też, jak zmieniały się wzorce społeczne, ideały, do których ludzie dążyli. Czytelnik może też śledzić przemiany, zachodzące w mieszkańcach ówczesnej Polski, jak zmieniała się struktura społeczna. W powieści opisano podziały, występujące wśród społeczności, zamieszkującej ziemie polskie oraz możemy zauważyć, jak funkcjonuje społeczeństwo podzielone.